گوينده‌اى بگويد كه [ دابّه ] كنايه از انسان است يا فرشته‌اى ، سخنى است محتمل . اينها در صورتى است كه آنچه در خبر آمده است از صفات و نشانهاى آن ، و آن گونه كه ياد كرديم راست نباشد ولى اگر خبر درست باشد ، جز پيروى از آن را راه نيست . و شنيدم كه كسى مىگفت مقصود از دابّه نشانه است . و خداى كلام خويش را به هر گونه كه خواهد آشكار مىكند تا ايشان را بدان وسيله به عجز وا دارد . و روايت شده است كه على صلوات الله عليه و سلامه ، گفت : « منم دابة الارض ، منم چنين و منم چنان » [ 1 ] و خداى داناتر است . و بعضى گفته‌اند دابة الارض عبد الله بن زبير است . در ياد كرد دخان خداى تعالى گويد : « چشم مىدار آن روز را كه بيارد آسمان به دود هويدا . » ( 44 : 10 ) و از حسن روايت شده است كه گفت : دودى مىآيد و ميانهء زمين و آسمان را پر مىكند چندان كه شرق از غرب باز نتوان شناخت . و كافران را مىگيرد و از گوشهاى ايشان بيرون مىرود و بر مؤمنان همچون حالت زكامى است ، سپس خداى تعالى ، بعد از سه روز آن را از ايشان برمىگيرد و آن در آستانهء رستاخيز است . و بيشتر اهل تأويل برآنند كه مقصود آن گرسنگى است كه به روزگار پيامبر ( ص ) ، بديشان رسيد . خروج يأجوج و مأجوج خداى تعالى گويد : « چون بيايد وعدهء خداوند من كند آن را ريزه ريزه و شكسته . و بود و هست وعدهء خداى من درست و راست . » ( 18 : 98 ) و در اخبار از صفات ايشان و شمار ايشان چيزها نقل شده است كه خداى بدان داناتر است . و هيچ اختلافى وجود ندارد در اينكه ايشان در مشرق زمين‌اند . و از مكحول روايت شده است كه گفت : « آنچه از زمين مردم‌نشين است به اندازهء صد سال راه است و هشتاد از آن ، از آن يأجوج و مأجوج است كه دو امّت‌اند و در هر امّتى چهارصد هزار امّت است كه هيچ كدام را با ديگرى شباهتى نيست . » و از زهرى روايت شده است كه « آنان سه امّت‌اند : منسك و تأويل و تدريس ، گروهى از ايشان همانند صنوبراند و درختان بلند و گروهى از ايشان طول و عرضشان يكى است و گروهى از ايشان يكى از دو گوش خويش را بستر مىكند و

--> [ 1 ] مراجعه شود به : سفينة البحار ، قمى ، در مادهء دبّ .